zaterdag 29 juni 2013

Oudewater in foto - deel 9 de Kapellestraat

In onze laatste aflevering zijn we blijven steken op de visbrug, deze keer gaan we via de kapellestraat terug naar de IJssel. De Kapellestraat is  waarschijnlijk de oude IJsseldijk, voor de dam aanleg in 1285 bij het klaphek heeft de rivier bij veel water aanvoer perioden gekend met hoge waterstanden. In ieder geval is het vervolg van de Kapellestraat, de Waardsedijk de Winterdijk van de IJssel. Kapellestraat nummer 1 is het Sint Antonius Patronaat. Dit verklaard gelijk de naam van de straat, de Kapellestraat was voor de reformatie was hier het Ursulaklooster al te vinden. Met de komst van de Franse overheerser in 1795 kregen de Rooms-katholieken weer de kans in alle openheid het oude geloof weer te belijden.  In 1803 verrees er alweer een kerk aan het Heilig Leven. Aan de zijkant van het Stadhuis is het Patronaat in 1916 opgetrokken. Het gebouw was in gebruik voor toneel- en verenigingsavonden, en was ook de bioscoop van Oudewater. Nu is het genaamd de Partycentrum de Klepper. 
Lopen we verder dan komen we een mooie zeventiende-eeuwse gevel tegen, al eerder geschreven deze gevels uit die tijd zijn talrijk in Oudewater en in goede staat. Helaas zijn er wel mooie gevels verdwenen uit het oude stadje. Het pand heeft rond het einde van de negentiende eeuw een winkelpui van hout gekregen. In de jaren dat ik in Oudewater woonde was het een kaperszaak.

©Foto HvD 2008 Kapellestraat nummer 5.
Lopen we verder, en dan is gelijk de imposante Kerk H. Franciscus van Assisi te zien.

Een kaart uit de jaren 60 van de vorige eeuw, met de Sint Franciscus Kerk.

Daarnaast de pastorie die grenst aan het Heilig Leven, in 1881 ontworpen door de Rotterdamse architect Everhardus Johannes Margry (1841-1890)

©Foto HvD 2008  Pastorie aan de Kapellestraat.
Ook de kerk is ontworpen door deze architect. Een gedeelte van de tuin van de pastorie was tot 1829 de begraafplaats voor de Katholieken.  Waarschijnlijk heeft hier rond 1629 al een kapel bevonden, er is sprake van dat een pater behorend tot de jezuïeten in hier een kapel voorging. Ook bezat deze kapel een Maria beeldje met bijzondere krachten. Heden ten dage bezit de kerk in Haastrecht nog zo'n beeldje.  Van het specifieke beeldje dat vanaf 1651 in Oudewater is vereerd, is geen afbeelding bewaard gebleven. Evenmin is de bewaarplaats na 1663 bekend. Met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid kan aangenomen worden dat de jezuïeten van de statie te Oudewater evenals de paters te Haastrecht met een duplicaat van het prototypische beeldje van O.L. Vrouw van Foy werden bedacht door hun medebroeders te Douai. Het beeld van O.L. Vrouw van Foy is waarschijnlijk onder verantwoordelijkheid van P. Andreas Judocus in 1651 vanuit Foy naar Oudewater gehaald. De verering te Oudewater zal in verschijningsvorm nauwelijks verschillend zijn geweest van de devotie tot O.L. Vrouw van Foy, zoals deze te Haastrecht tot uiting kwam. Ook hier werd de verering van O.L. Vrouw van Foy door de jezuïeten gepropageerd in hun drang om niet alleen het katholieke geloof maar ook hun eigen positie ten opzichte van de wereldheren in de Hollandse Zending te consolideren. De wonderen die plaatsvonden betreffen veelal genezingen van individuen. Zo wordt in 1655 te Oudewater een jonge vrouw uit Montfoort van haar bochel verlost nadat ze zich onder bescherming heeft gesteld van O.L. Vrouw van Foy. In 1657 blijkt een jongetje uit Honcop van zijn gezwollen voet te zijn bevrijd door het inroepen van de hulp van O.L. Vrouw van Foy. Het meest opzienbarende wonder is echter wel de genezing van het dochtertje van Nicolaas Pellen en Maria Antonisz uit Culemborg in 1663. Het meisje had een pijnlijke fistel aan haar rechterarm en voor haar leven werd gevreesd. Tegen alle hoop in geneest zij op voorspraak van Maria en als dank begunstigen de ouders de Mariakapel van Oudewater met een zilveren ex voto in de vorm van een arm. Echter na 1663 word er niets meer vernomen rond dit beeldje, dit in tegenstelling tot het beeldje in Haastrecht.

In 1860 verhief de bisschop van Haarlem de statie Oudewater tot parochie, men ging plannen maken om een grote kerk en bijbehorende pastorie te bouwen. Hiervoor kocht men De Doelen aan. De Doelen oorspronkelijk het gebouw van de Oudewaterse schutterij, werd gesloopt en op 6 september 1882 kon de nieuwe kerk gewijd aan St. Franciscus worden ingewijd. Het heeft tot 1917 geduurd voor het interieur van de kerk gereed was. Schenker van de meeste delen van het interieur, maar ook de klokken en het orgel was de familie Putman.

©Foto HvD De Toren van de Sint Franciscuskerk in 2008.

In januari 1943 zijn door de Duitse bezetter de klokken uit de toren van de  Sint Franciscuskerk verwijderd om naar Duitsland vervoerd te worden. 

Foto van de Doelen, een foto van E.C. Rahms uit 1880 vlak voor het slopen van het gebouw. Zichtbaar is een aanplakbiljet voor de verkoping van het gebouw. De gevelsteen van St. Joris en de Draak is thans te zien in het Waaggebouw.

Het nieuwe Hotel de Doelen, tevens het onderkomen van stalhouderij D. Boer. D. Boer onderhield een dienst met een koets naar het treinstation Oudewater bij Papekop. Later meer hierover. Foto van E.C. Rahms uit 1887. 

Het interieur van de kerk op een kaart uit rond 1960.
De kerk is gebouwd naar het voorbeeld van de vroege Franse gotiek, de architect Margry een leerling van Cuypers heeft nog een aantal kerken op zijn naam staan. Uit zijn werkplaats kwamen ook complete interieur delen. De toren heeft een hoogte van 60 meter, en is hiermee hoger dan de Stadstoren aan de IJsselkade. De kerk  bezit een aantal gebrandschilderde ramen, ondermeer met voorstellingen van Franciscus predikend voor de vogels. De Goede Herder, en voorstellingen van de apostelen. 

De Sint Franciscus Kerk, de draaischijf van de paardentram is zichtbaar op de voorgrond. Het ziekenhuis is nog niet gebouwd.


Een kaart van het ziekenhuis van rond 1960.

©Foto HvD 2008 Het ziekenhuis in 2008.
Naast de kerk is rond 1926 een ziekenhuis gebouwd, in augustus 1926 werd op initiatief van kapelaan Octavianus Gilissen de eerste steen gelegd voor een rooms-katholiek ziekenhuis, een gebouw waar ook kamers zouden verhuurd aan rijke bejaarden. Het gebouw kreeg de naam St.Jacob Gesticht. De architect was Bartels uit Heerlen. Later kreeg het ziekenhuis uitbreiding aan de achterkant, deze delen zijn nu nog in gebruik als medisch centrum. Het oude gebouw heeft nu een woonbestemming.

Een foto van E.C. Rahms van de Kapellestraat, de Ursulakapel op de voorgrond.

©Foto HvD 2008 De Ursulakapel in 2008. De paardentram is vervangen door auto's!

De Ursulakapel met op de voorgrond de tramrails van de paardentram Oudewater-Papenkop. 
We kijken nu even naar de andere kant van de straat, hier zien we een kapel, de Sint Ursulakapel. Met de Stadstoren heeft dit gebouwtje gemeen dat het gespaard tijdens de Ouderwaterse Moord door de Spaanse troepen op 7 augustus 1575. Het was waarschijnlijk ook een van de weinige stenen gebouwen in de stad. De kapel heeft deel uitgemaakt van het Ursulaklooster. Na de Reformatie kwam de kapel in het bezit van het stadsbestuur, in 1578 vergaderde de schout en de schepenen in de kapel. Het stadhuis lag toen nog in puin na de brand in 1575. Later heeft de kapel deel uitgemaakt van een school die tegen de kapel was aangebouwd. 

Het Weeshuis, reeds in de negentiende eeuw afgebroken. 
We vervolgen onze weg, en komen op een gedeelte van het IJsselstadje dat geheel veranderd is. Hier heeft het weeshuis gestaan, de weeshuis stichting is een van de laatste echte regenten instellingen geweest in Oudewater. Nog lang heeft deze stichting steun gegeven aan tal van goede doelen in het stadje. Bij het einde van de Kapellestraat stond de Waardpoort, rond 1860 afgebroken.

©Foto HvD De oude openbare school in 1968.

Een foto van de gracht tijdens de feestweek 750 jaar stad in 1965.
In dit gebied werden de Gasfabriek gebouwd, de watertoren en later de melkfabriek. 
Een foto van de heer E.C. Rahms tijdens de bouw van de Gasfabriek in 1867.

De bouw van de watertoren rond 1911.
Ook Oudewater kreeg "nieuwe" dingen, vrij vroeg al kwam er stadsgas, hiervoor werd een Gasfabriek opgericht met bijbehorende gashouder. Er kwam een waterleiding met een in 1911 door R. Kuipers ontworpen watertoren.


De watertoren van Oudewater bezat een hoogte van ongeveer 32 meter.

©Foto HvD Een foto die ik in 1966 gemaakt heb net voor de afbraak van de watertoren.

Een kaart uit de vroege jaren 60, gezicht op de watertoren.

Een kaart "Oudewater in Vogelvlucht", de foto is gemaakt vanaf de watertoren. 

©Foto HvD Een foto van de afbraak van de watertoren in 1966. Op deze foto is ook de gashouder zichtbaar.

Oudewater in oude foto's - Over Ooievaars en Stadhuis

Nu we toch op de visbrug aangeland zijn tijdens onze wandeling door het kleine IJsselstadje eerst iets over het stadhuis en natuurlijk het ooievaarsnest wat sinds tijden op de schoorsteen van het stadhuis een plaats heeft. 

Korte Havenstraat ©fotoHvD 2007
Er heeft voor de Oudewaters moord op 7 augustus 1575 door de Spanjaarden een stadhuis op de zelfde plaats gestaan aan de Visbrug. Er is weinig bekent hoe dit stadhuis eruit heeft gezien. In 1588 is men een nieuw raadhuis gaan bouwen op de plek van het verwoeste oude raadhuis. De fundamenten en de gewelven zijn nog de restanten van het oude raadhuis, ook de resten van de zijmuren en de achtergevel maakte deel uit van het oude stadhuis. Het gebouw is opgetrokken uit baksteen met zandstenen banden, en is een voorbeeld van de Hollandse renaissance stijl. Er bevinden zich drie wapens in de voorgevel, Delft, Oudewater en Alkmaar. Waarom deze wapens? Er was sprake van een verbond tussen deze Hollandse steden, in een brief van 1588 reeds een oud verbond genoemd. Veel hierover is er niet bekend. Op het dak van het stadhuis bevind zich een torentje met daarin een fraaie klok gegoten door de meester klokkengieter Pieter Hemony in 1669. Het interieur van het stadhuis is fraai, met een grote hal die vroeger in gebruik was voor rechtszittingen.

De Raadzaal op een kaart.

Een foto rond 1920 van de Raadzaal.
De mooie raadzaal met fraaie betimmeringen en natuurlijk het kunstwerk van de kunstschilder Dirk Stoop waarop het verloop van de gebeurtenissen in augustus 1575 te zien zijn. Stoop kreeg in 1650 opdracht van het stadsbestuur het Spaanse beleg en de moord in beeld te brengen. Het opmerkelijke van dit schilderij is dan ook dat tegelijkertijd de belegering, bestorming, uitmoording en verwoesting van het stadje zijn uitgebeeld. Ook elk huis en de straten en bruggen zijn nauwkeurig vastgelegd op het schilderij van 2 bij 5 meter.

Gelukkig heeft het doek de brand van het stadhuis in de nacht van 21 op 22 augustus 1968 zonder grote schade overleeft. Wel zijn er veel archief stukken verloren gegaan bij deze brand. Bovendien was de schade aan het gebouw zeer groot, door het toeval van het terug vinden van het bestek uit 1588 een herbouw naar het oorspronkelijk ontwerp mogelijk.

©foto archief HvD De uitgebrande stadhuiszolder 1968.

©foto archief HvD Het stadhuis is uitgebrand 22 augustus 1968.
Natuurlijk is het stadhuis in Oudewater bekend om het ooievaarsnest op de schoorsteen van het stadhuis, op het schilderij van Dirk Stoop is al een ooievaarsnest zichtbaar. Hoewel dit mogelijk wel een aanvulling van een schilder uit latere jaren is? Toch is dit een van de meest bekende ooievaars nesten in Nederland. Bij de brand in augustus 1968 heeft de ooievaar die het nest nog bewoonde het nest verlaten, de volgende dag is de vogel nog terug geweest maar heeft slechts een verbrand nest terug gevonden. 

Toch in 1969 zijn de vogels teruggekomen op het nieuwe nest dat toen voor nood op het Thalia gebouw (nu de Klepper) geplaatst was. In 1972 is het nest teruggeplaatst op het toen gerestaureerde stadhuis.

De kapper Kees Vermeij heeft vanuit zijn kapsalon de verrichtingen van de vogels jaren lang gadegeslagen, en hiervan nauwkeurig aantekeningen gemaakt tot zijn overlijden in 1986. Jaren achtereen was het Oudewaterse nest  bijzonder vruchtbaar, in 1980 ging het mis. Op 5 juni had het echtpaar 3 jongen. Op 8 juni ging er een jong dood en op 15 juli werd het mannetje met nog een jong dood gevonden. Het mannetje was gestikt in een mol en het jong in een haarbal. Er kwamen wel ooievaars langs vliegen en het nest verkennen maar het kwam niet tot gezinsvorming. In 2001 heeft de gemeente het oude nest laten vervangen door een nieuw, dit had succes aangezien dat jaar gelijk een nieuw jong geboren is. Ook in 2004 komt het tot een ooievaars telg. Ook dit jaar 2007 zijn er al vroeg ooievaars te zien op het nest.
 
©foto HvD 2007

©foto HvD 2007

©foto HvD 2007

Foto van het stadhuis voor de brand van 1968, zichtbaar is het ooievaars nest. 

Fraaie kaart van het "grachtje" vanaf de Visbrug

 
©fotoHvD 2007 De Visbrug in 2007
De functie van de Visbrug was natuurlijk het verkopen van vis, die werd aangevoerd via de IJssel en was voor een groot deel afkomstig uit de polders en ook de rivieren. Natuurlijk was er ook zeevis te koop. Eind negentiende eeuw zijn de visbanken verdwenen, en liep de consumptie van vis ook terug. In mijn jeugd in de jaren 50/60 van de vorige eeuw was er alleen verse vis op de weekmarkt  op woensdag in Oudewater verkrijgbaar. Wonderlijk dat in een land zo dicht bij zee dat er zo weinig vis gegeten wordt!

  
Het stadhuis op een foto uit de kleuren kaarten serie van de vroege jaren 70 van de vorige eeuw.
 

©fotoHvD 2007
De hoek van de Visbrug en Korte Haven met daarop het gebouw waar altijd Hotel de Roos gevestigd was, thans is het geen hotel meer maar wel een leuk restaurant. Door een wonder is het hotel in 1968 bij de stadhuis brand met slechts lichte schade er vanaf  gekomen. Het hotel bezat een mooi interieur met mooie schilderrijen van Oudewater. De eigenaar is voor het merendeel aan deze stukken gekomen doordat de schilders die in het hotel verbleven niet hun rekening konden voldoen! Helaas zijn deze schilderstukken niet meer in het gebouw te zien.

Foto van het stadhuis op 1 augustus 1871 gemaakt door E.C.Rahms

Nog een foto van de heer E.C.Rahms, Hotel de Roos is nog "Koffyhuis" en is nog geëxploiteerd door de firma Kinderen N. Konings.

©foto HvD 2007
Zelfde plekje in 2007, goed zichtbaar is de toren van de in 1881 gebouwde RK kerk St. Franciscus van Assisië. Op de foto van de heer E.C.Rahms was deze toren nog niet gebouwd. 

©foto HvD 2007
Nogmaals een gezicht op de RK kerk vanaf de Visbrug, later meer over dit gebouw.

Korte Havenstraat met het stadhuis een foto van de heer Rahms uit 1869. Natuurlijk liep in die tijd iedereen uit om op de foto te komen!

©fotoHvD 2007  Boven het tamelijk voor Oudewater vreemde gebouw aan de Visbrug in 2007, op een foto uit rond 1870 van de heer Rahms met een bord sigarenfabriek. Waarschijnlijk ziet er er daarom ook uit als een kleine fabriek! Thans een reisbureau, in mijn jeugd de speelgoedwinkel van de dames van Veen.   

Boven de hoek Vismark Korte Havenstraat rond 1870, en hieronder rond 1910. Er is een fiets te zien op straat! Verder is de gevel van Korte Havenstraat 1 in 1910 helaas afgeknot. Ook zichtbaar zijn de tramsporen van de paardentram naar het treinstation Oudewater in Papenkop.

Voordat de heer E.C.Rahms het fotograferen bedreef probeerde hij de fraaie stadsgezichten vast te liggen met pen en papier. Hieronder een werk van hem met daarop het vishalletje met de visbanken. De fraaie trapgevel is ook inmiddels verdwenen. 



Een kaart uit rond 1960 van het bekende "grachtje"

©foto HvD 2007  Het grachtje in de zomer van 2007